TỔNG QUAN VĂN HÓA VĨNH PHÚC

10/06/2015

Tỉnh Vĩnh Phúc có diện tích tự nhiên 1.235,87 km2, phía Bắc giáp tỉnh Tuyên Quang và Thái Nguyên, phía Tây giáp tỉnh Phú Thọ, phía Nam giáp Hà Nội, phía Đông giáp 2 huyện Sóc Sơn và Đông Anh - Hà Nội, dân số 1.151.154 người (theo kết quả điều tra dân số và nhà ở năm 2019), có 41 dân tộc anh, em sinh sống trên địa bàn tỉnh trong đó chủ yếu là các dân tộc: Kinh, Sán Dìu, Nùng, Dao, Cao Lan, Mường. Tỉnh có 9 đơn vị hành chính: 2 thành phố (Vĩnh Yên, Phúc Yên) và 7 huyện (Tam Dương, Tam Đảo, Yên Lạc, Vĩnh Tường, Lập Thạch, Sông Lô, Bình Xuyên); 136 xã, phường, thị trấn.

Trải qua thời gian, trên mảnh đất quê hương Vĩnh Phúc anh hùng đã lắng đọng biết bao di sản văn hóa, cả văn hóa phi vật thể và văn hóa hữu thể; văn hóa truyền thống đan xen với những công trình văn hóa hiện đại, tạo cho Vĩnh Phúc mang đúng nghĩa là một vùng quê Văn hiến.

Văn hóa truyền thống

Ngay từ đầu thời kỳ tự chủ cũng như qua các thời kỳ lịch sử của dân tộc, Vĩnh Phúc luôn được xác định là vị trí địa lý quan trọng của đất nước. Vị trí địa lý và điều kiện giao thông thuận lợi đó tạo lợi thế cho Vĩnh Phúc trong phát triển kinh tế, giao lưu văn hóa với các tỉnh trong vùng và cả nước, đặc biệt là với Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội. Trong suốt tiến trình lịch sử, các thế hệ người Vĩnh Phúc đã tận dụng những thế mạnh đó, xây dựng vun đắp nên truyền thống của quê hương, khẳng định vị thế “địa linh nhân kiệt” và hình thành bền vững một vùng văn hiến với những sắc thái riêng – văn hiến Xứ Đoài.

Lịch sử hình thành mảnh đất Vĩnh Phúc giàu đẹp ngày nay là lịch sử đấu tranh, khai phá vùng đất nằm ở đỉnh tam giác châu thổ sông Hồng, vùng đất chuyển tiếp nối liền miền núi và miền đồng bằng Bắc Bộ. Thế hệ nọ nối tiếp thế hệ kia, với biết bao nhiêu mồ hôi, xương máu đã đổ xuống để chống xói mòn/ xói lở miền đồi trọc, đắp đê trong, đê ngoài, đê bao, đê bối ngăn nước lũ Sông Hồng, Sông Lô, sông Phó Đáy, sông Cà Lồ,…vào mùa mưa, chống hạn vào mùa nắng. Cùng với thời gian, sự đoàn kết, tinh thần dũng cảm và đức tính cần cù, chịu khó của bao thế hệ người Vĩnh Phúc đã biến vùng đất đồi gò, sông suối đan xen thành những đồi nương trồng chè, trồng sắn và nhiều hoa mầu khác; biến những vùng trũng hạ lưu những con sông thành những cánh đồng mênh mông bát ngát của các huyện Vĩnh Tường, Yên Lạc đã mang lại cuộc sống ấm no cho nhân dân.

Bên cạnh nghề nông, người Vĩnh Phúc còn rất khéo tay, làm nên những công cụ lao động, vật dụng hàng ngày, theo năm tháng, đã hình thành nên những làng nghề thủ công nổi tiếng, như: Làng gốm Hương Canh; các làng mộc Hợp Lễ, Yên Lan, Thanh Lãng, Văn Hà, Bích Chu, Thủ Độ, Vĩnh Đoài, Lũng Hạ, Vĩnh Trung; các làng mây tre đan Triệu Xá, Xuân Lan, Cao Phong,…; làng nuôi rắn Vĩnh Sơn; làng đá Hải Lựu; làng chế biến tơ lụa Tảo Phú; làng bún bánh truyền thống Hòa Loan;…Vĩnh Phúc cũng là địa phương có nhiều sản phẩm nông nghiệp, các món ăn đặc sản, như: dứa Hướng Đạo, gạo Long Trì, rau Ngô Đạo, gạo Cốc Lương,…

Không chỉ cần cù, sáng tạo trong lao động sản xuất, người dân Vĩnh Phúc còn anh dũng, bất khuất chiến đấu chống lại các kẻ thù xâm lược để bảo vệ quê hương, đất nước, giữ gìn những thành quả lao động của mình. Đó là giá trị và phẩm chất văn hóa tiêu biểu nhất của người Vĩnh Phúc.

Lễ hội truyền thống trong các làng quê của Vĩnh Phúc cũng vô cùng phong phú. Theo thống kê, đến nay, trên đất Vĩnh Phúc có 107 lễ hội truyền thống. Các lễ hội, được tổ chức thường niên, nhiều lễ hội truyền thống đã được khôi phụ đáp ứng nhu cầu văn hóa tín ngưỡng tâm linh của nhân nhân trong và ngoài tỉnh. Trong các lễ hội còn giữ được nhiều trò chơi phản ánh tín ngưỡng cổ xưa của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước. Đặc biệt, Vĩnh Phúc có 5 di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu được công nhận. Trong đó: 01 di sản được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện cho nhân loại (kéo song Hương Canh), 05 di sản được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (ca trù, kéo song Hương Canh, hát soọng cô của người Sán Dìu, lễ hội rước nước đền Ngự Dội, hát trống quân Đức Bác, tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên). Đây là những giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể có ý nghĩa quan trọng, phản ánh sinh động lịch sử dựng nước và giữ nước của các thế hệ người Vĩnh Phúc.

Trong kho tàng di sản văn hoá phi vật thể của Vĩnh Phúc còn có các loại hình như: phong tục, tập quán, tri thức dân gian, trò chơi dân gian, văn bia, tài liệu Hán Nôm, huyền tích, ca dao, tục ngữ, truyện kể…vô cùng phong phú. Ngoài kho tàng di sản văn hóa dân gian của người Kinh, các dân tộc thiểu số ở Vĩnh Phúc mỗi dân tộc có một di sản văn hóa riêng, rất đặc sắc; có thể kể đến: hát Sình ca của người Cao Lan, hát Soọng cọ của người Sán Dìu, trang phục truyền thống của người Sán Dìu,.…

Bên cạnh kho tàng văn hóa phi vật thể thì kho tàng văn hóa hữu thể trên mảnh đất Vĩnh Phúc cũng rất đa dạng, phong phú và rất có giá trị. Vào hậu kỳ thời đồ đá mới cách nay khoảng trên dưới 4.000 năm, tổ tiên chúng ta đã tụ cư và khai phá vùng đất Vĩnh Phúc. Những di vật về thời kỳ ấy đã được tìm thấy trên đất Vĩnh Phúc, ở hơn 20 địa điểm, di chỉ được phát hiện, thám sát, khai quật và nghiên cứu, thuộc các giai đoạn văn hóa khảo cổ: hậu kỳ đá cũ, Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn và nhiều di chỉ, địa điểm, dấu tích ở thời kỳ sau Công nguyên cho đến thế kỷ thứ X. Trong đó phổ biến hơn cả là các di chỉ thuộc thời giai đoạn Kim khí, thời kỳ hình thành nhà nước sơ khai, thuộc giai đoạn từ Phùng Nguyên đến Đông Sơn, tập trung ở các di chỉ lớn, phạm vi phân bố rộng, tầng văn hóa dày, hiện vật phong phú và có những đặc điểm khá rõ nét để nhận biết. Đó là các di chỉ: Di chỉ cư trú Gò Hội (xã Hải Lựu, Sông Lô), di chỉ cư trú, mộ táng và khu lò gốm Lũng Hòa (Vĩnh Tường)... Tiêu biểu nhất là Di tích khảo cổ Đồng Đậu, diện tích 6,5ha, phạm vi phân bố tầng văn hóa khoảng 4ha, tầng văn hóa dày 3,4m-4,0m, bao gồm 4 giai đoạn văn hóa khảo cổ liên tiếp từ Phùng Nguyên - Đồng Đậu - Gò Mun - Đông Sơn không có thời kỳ giãn cách. Từ khi phát hiện năm 1962 đến nay đã trải qua 7 lần khai quật, kết quả khẳng định đây là một di chỉ cư trú mộ táng của người Việt cổ đã định cư với thời gian dài tới hàng nghìn năm. Đồng Đậu được xếp vào loại di tích đặc biệt quan trọng của tỉnh.

So với một số tỉnh Đồng bằng sông Hồng, Vĩnh Phúc là tỉnh có số lượng di tích khá lớn. Theo số liệu thống kê, tính đến nay, toàn tỉnh có 1303 di tích. Trong đó có 3 di tích quốc gia đặc biệt (Tháp Bình Sơn, Đình Thổ Tang, Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh Tây Thiên-Tam Đảo); 01 bảo vật quốc gia (tháp gốm men chùa Trò); 65 di tích cấp Quốc gia; 430 di tích cấp tỉnh.  

Văn hóa đương đại

Song song với công tác bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa quí báu mà các vị tiền nhân để lại, tỉnh Vĩnh Phúc đã từng bước xây dựng và đưa vào sử dụng nhiều thiết chế văn hóa mới từ tỉnh đến cơ sở.

Bảo tàng tỉnh Vĩnh Phúc được xây dựng khang trang, hiện đang lưu giữ hàng nghìn hiện vật, tài liệu gốc, quý hiếm, đã và đang từng bước đưa vào trưng bày phục vụ khách trong và ngoài tỉnh đến tham quan, học tập và nghiên cứu. Thiết chế văn hóa, thể thao luôn được tỉnh quan tâm đầu tư:  Hệ thống thư viện, Nhà văn hóa, Trung tâm văn hóa hình thành từ tỉnh đến huyện. Đặc biệt là: Quảng trường - công viên văn hóa tỉnh Vĩnh Phúc (ở thành phố Vĩnh Yên), Nhà hát tỉnh Vĩnh Phúc, rạp ngoài trời Hoàng Quy, rạp chiếu phim 19/05, Nhà hát Chèo Vĩnh Phúc, Văn miếu tỉnh Vĩnh Phúc, Cáp treo Tây Thiên,…được đầu tư xây dựng với quy mô lớn, hiện đại thỏa mãn phần nào không gian văn hóa cộng đồng, đồng thời đáp ứng nhu cầu tổ chức các sự kiện văn hóa, các giải thể thao trong nước và quốc tế, góp phần nâng cao đời sống văn hóa của người dân.

Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” và công tác xây dựng Gia đình văn hóa, Làng văn hóa, Đơn vị văn hóa phát triển rộng khắp. Từ khi phát động cho đến nay, phong trào đã được tỉnh Vĩnh Phúc triển khai thực hiện ngày càng sâu rộng trong toàn tỉnh, thực sự trở thành một cuộc vận động văn hóa lớn, có tác động tích cực đến nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội. Phong trào xây dựng gia đình văn hóa, làng văn hóa được triển khai tích cực. Các thiết chế văn hoá từ tỉnh đến cơ sở tiếp tục được tăng cường, nhất là hệ thống các nhà văn hóa thôn và Trung tâm văn hoá xã. Đến nay, toàn tỉnh đạt 100% thôn, tổ dân phố có nhà văn hóa; 100% xã, phường, thị trấn có nhà văn hóa đa năng, 100% các xã đạt chuẩn nông thôn mới, làng văn hóa trọng điểm, nhà văn hóa có quy mô lớn, kiến trúc hài hòa, nhiều công năng sử dụng, thu hút được sự tham gia, hưởng thụ văn hóa của đông đảo người dân. Việc thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, lễ hội, mừng thọ, kỷ niệm ngày truyền thống được nhân dân đồng tình thực hiện. Cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá” và Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở các khu dân cư ngày càng đi vào chiều sâu, nề nếp góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của Nhân dân. Hoạt động TDTT quần chúng được duy trì thường xuyên, thể thao thành tích cao  được chú trọng. Triển khai thực hiện tốt Phong trào “Toàn dân rèn luyện thân thể theo gương Bác Hồ vĩ đại”, hoạt động TDTT quần chúng được duy trì thường xuyên, thể thao thành tích cao  được chú trọng. Thể thao thành tích cao, đặc biệt, một số môn thế mạnh của tỉnh được duy trì và đạt kết quả cao tại các giải  quốc gia như: bắn súng, bắn nỏ, bắn cung, vật, bóng chuyền, đua thuyền, điền kinh,…

Cùng với cả nước, Vĩnh Phúc tích cực triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia Xây dựng nông thôn mới, một chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước nhằm đưa nông thôn nước ta phát triển toàn diện, bền vững cả về chính trị - kinh tế - văn hóa - xã hội - an ninh trật tự. Qua đó không ngừng nâng cao đời sống mọi mặt của người nông dân. Đến nay, Vĩnh Phúc đã có 4/9 huyện, thành phố và 112/112 xã đạt chuẩn nông thôn mới.

Đặc biệt, trong những năm qua, Vĩnh Phúc đã phát huy hiệu quả những giá trị văn hóa truyền thống, hiện đại kết hợp với phát triển du lịch.  Nhiều di tích được đưa vào các Tour du lịch, kết hợp giữa di tích và danh thắng cùng với các khu nghỉ dưỡng đã thu hút khách tham quan, du lịch. Đến với Vĩnh Phúc, du khách sẽ được chiêm ngưỡng những nét đẹp văn hóa dân gian đậm đà bản sắc dân tộc qua các hoạt động văn hóa truyền thống như: Lễ hội Tây Thiên (Tam Đảo); Lễ hội Cướp Phết (Bàn Giản); Lễ hội Xuống đồng (Quảng Yên),...Các làn điêu dân ca, dân vũ: Hát Ca Trù; Trống Quân (Đức Bác); Soọng cô (dân tộc Sán Dìu), cùng nhiều di tích lịch sử, văn hóa mang đậm dấu ấn lịch sử và giá trị tâm linh: Danh thắng Tây Thiên, Tháp Bình Sơn, Đền thờ Trần Nguyên Hãn, Di chỉ Đồng Đậu...

Với lượng du khách mỗi năm ngày càng lớn, Vĩnh Phúc tiếp tục đưa ra nhiều chiến lược nhằm giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống, đặc biệt là hoàn thiện các cơ chế, tạo sự đột phá nhằm thu hút nhiều hơn các nhà đầu tư, xây dựng mới các khu du lịch phức hợp và dự án du lịch quy mô nhằm tạo sức lan tỏa. Phấn đấu đến năm 2020, du lịch trở thành thế mạnh trong phát triển kinh tế của tỉnh và là trung tâm dịch vụ, du lịch của vùng và của cả nước. Năm 2030 du lịch Vĩnh Phúc phát triển toàn diện, có cơ sở vật chất kỹ thuật đồng bộ, có nhiều khu nghỉ dưỡng đạt tiêu chuẩn quốc tế.   

Thấm nhuần lời dạy đó của Bác Hồ: “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”, chúng ta phải “đem văn hóa để lãnh đạo quốc dân” cùng với quán triệt các nghị quyết của Trung ương Đảng, đặc biệt là Nghị quyết Trung ương 5 (Khóa VIII) về công tác xây dựng và phát triển văn hóa nền tảng xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội bền vững, Vĩnh Phúc đã và đang không ngừng đẩy mạnh công tác bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa, hướng đến tôn vinh giá trị truyền thống tốt đẹp, khích lệ sáng tạo các giá trị văn hóa mới, gắn kết giữa phát triển kinh tế với bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc, góp phần vào sự ổn định chính trị, phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, nâng cao đời sống mọi mặt của nhân dân.

 

Các tin đã đưa ngày: